Yaşa göre ekran süresi ne kadar olmalı?
Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), 2019'da beş yaş altı çocuklar için hareket, hareketsiz geçen zaman ve uyku üzerine bir rehber yayımladı. Amerikan Pediatri Akademisi (AAP) de küçük çocuklarda dijital medya kullanımı için öneriler sunar. İki kurumun önerileri ayrıntıda farklılaşsa da aynı yöne işaret eder.
| Yaş | Öneri | Kurum |
|---|---|---|
| 1 yaşından küçük | Ekran önerilmez. | Dünya Sağlık Örgütü (2019) |
| 18–24 aydan küçük | Görüntülü görüşme dışında dijital medyadan kaçınılır. | Amerikan Pediatri Akademisi |
| 2–4 yaş | Hareketsiz geçen ekran süresi günde en fazla 1 saat; ne kadar az, o kadar iyi. | Dünya Sağlık Örgütü (2019) |
| 2–5 yaş | Günde en fazla 1 saat nitelikli içerik; mümkün olduğunca bir yetişkinle birlikte izleme. | Amerikan Pediatri Akademisi |
Bu öneriler bir sınav çizelgesi değil, yön göstergesidir. Ekranın kaç dakika açık kaldığı kadar ne izlendiği, kiminle izlendiği ve hangi etkinliğin yerini aldığı da önemlidir. Okul çağında ise tek bir dakika sınırından çok, ekranın uykunun, hareketin, ödevlerin ve aile zamanının önüne geçmemesine dikkat etmek gerekir.
İlk yıllarda ekran neden sınırlanmalı?
Küçük çocuklar dili, kendilerine yanıt veren bir insanla karşılıklı etkileşim içinde öğrenir. Bebek bir ses çıkarır, siz gülümseyip karşılık verirsiniz; çocuk bir oyuncağı gösterir, siz adını söylersiniz. Ekran ne kadar renkli olursa olsun çocuğun sesine, bakışına ya da işaret etmesine yanıt veremez.
Bir de zaman meselesi var. Ekran başında geçen zaman çoğu zaman oyundan, hareketten, kitaptan ya da uykudan eksilir. Arka planda açık kalan televizyon da evdeki konuşmayı ve oyunu sık sık bölebilir.
Bilgi
Ekran otizme ya da dil bozukluğuna neden olur mu?
Araştırmalar uzun ekran süresiyle dil gelişimi arasındaki ilişkiyi inceliyor; ancak ekranın otizme ya da dil bozukluğuna neden olduğu gösterilmiş değildir. İlişki bazen ters yönde de işleyebilir: İletişimde zorlanan bir çocuk ekrana daha çok yönelebilir. Benzer biçimde televizyon disleksiye de neden olmaz. Çocuğunuzun gelişimiyle ilgili bir kaygınız varsa ekranı azaltmak tek başına yeterli olmayabilir; bir uzmana danışmak en doğru adımdır.
Ekran yerine neler yapabilirsiniz?
Ekranı azaltmanın en kolay yolu, boşalan zamanı önceden planlamaktır. Çocuklar için en değerli etkinlikler çoğu zaman en basit olanlardır ve özel bir oyuncak gerektirmez.
Karşılıklı konuşma
Yemekte, banyoda, yolda; çocuğunuzun ilgilendiği şey hakkında konuşun, söylediklerini bir iki sözcükle genişletin ve yanıt vermesi için bekleyin.
Birlikte kitap
Resimli kitaplara birlikte bakın; sayfayı çocuğunuz çevirsin, gördüklerinizi adlandırın ve “Sonra ne olacak?” diye sorun.
Serbest oyun
Bloklar, kutular, kaplar ve oyun hamuru; çocuğun kendi kurduğu oyun hayal gücünü ve problem çözmeyi destekler.
Hareket
Parkta koşmak, top oynamak, dans etmek; küçük çocukların gün içinde bol bol hareket etmeye ihtiyacı vardır.
Gerçek işler
Çorap eşleştirmek, sebze yıkamak, sofra kurmak; ev işleri hem beceri hem de “İşe yarıyorum” duygusu kazandırır.
Canlandırma
Bir hikâyeyi birlikte canlandırmak dil ve hayal gücü için güzel bir fırsattır; fikirler için yaratıcı drama etkinlikleri yazımıza göz atın.
İpucu
Bir oyun kutusu hazırlayın
Ekranın en çok istendiği saatler için ayrı bir kutu hazırlayın: boya kalemleri, birkaç küçük oyuncak, yapboz, eski dergiler. Kutuyu yalnızca o saatlerde açmak, içindekileri her seferinde yeni ve çekici kılar.
Özel gereksinimli çocuklarda ekranın yeri nedir?
Özel gereksinimli çocuklarda ekran, doğru amaçla kullanıldığında öğrenmeyi destekleyen bir araç olabilir. Belirleyici olan, ekranın neden ve nasıl kullanıldığıdır: Çocuğun bir şey öğrenmesi, iletişim kurması ya da gününü planlaması için mi, yoksa yalnızca zamanı doldurmak için mi?
| Amaçlı kullanım | Pasif izleme |
|---|---|
| Uzmanın önerdiği bir uygulamayla iletişim kurmak | Art arda, saatlerce video izlemek |
| Günün akışını gösteren görsel programı tablette takip etmek | Arka planda sürekli açık kalan televizyon |
| Bir yetişkinle birlikte izleyip konuşmak | Yemekte, uykudan önce ve geçişlerde ekranla oyalanmak |
| Belirli bir beceri için kısa ve planlı kullanım | Bitişi belli olmayan kullanım |
Konuşmakta zorlanan bazı çocuklar için alternatif ve destekleyici iletişim (AAC), yani konuşmayı destekleyen ya da onun yerine kullanılan iletişim yolları önerilebilir; sesli çıktı veren uygulamalar da bunlardan biridir. Böyle bir uygulamayı kullanan çocuğun tableti onun sesi gibidir: Ekran süresi kurallarına takılmamalı, ceza olarak elinden alınmamalıdır. Hangi aracın uygun olduğuna bir dil ve konuşma terapistiyle birlikte karar verin; bu alandaki çalışmalarımızı dil ve konuşma terapisi sayfamızda anlattık.
Dikkat
Ekranı tek sakinleşme yolu yapmayın
Ekran zor anlarda çocuğu hızla sakinleştirebilir; bu yüzden kolayca alışkanlığa dönüşür. Ama tek sakinleşme yolu ekran olduğunda çocuk, duygularını düzenlemenin başka yollarını öğrenme fırsatını kaçırabilir. Sakin bir köşe, sevdiği bir nesne, derin nefes ya da hareket gibi seçenekleri eğitmeninizle birlikte deneyin.
Ailece uygulanabilir bir ekran planı nasıl kurulur?
Kurallar yukarıdan konulduğunda değil, ailenin günlük düzenine oturduğunda işe yarar. Aşağıdaki adımları birkaç haftaya yayarak deneyebilirsiniz.
Bir hafta gözlemleyin
Ekranın gün içinde ne zaman, ne kadar ve neden açıldığını not edin. Ekranın en çok hangi anlarda açıldığını görmek, nereden başlayacağınızı gösterir.
Ekransız zamanlar ve yerler belirleyin
Yemek masası, yatak odası ve yatmadan önceki saat ekransız kalsın. Yolda ve beklerken sohbet, şarkı ya da sözcük oyunlarını deneyin.
İçeriği siz seçin
Yaşına uygun, yavaş tempolu, reklamsız ve sonu belli içerikleri tercih edin; otomatik oynatmayı kapatın.
Birlikte izleyin
Mümkün olduğunca yanında olun: Gördüklerinizi konuşun, şarkıya eşlik edin, izlediğiniz bir sahneyi sonra oyunla canlandırın.
Geçişleri planlayın
Bitişi önceden haber verin, kalan süreyi bir kum saati ya da görsel zamanlayıcıyla gösterin ve ekrandan sonra sevilen bir etkinliğe geçin.
Kendi ekranınızı da gözden geçirin
Çocuklar ne söylediğimizden çok ne yaptığımızı örnek alır. Çocuğunuzla birlikteyken telefonu uzakta tutmak, ona verdiğiniz ilginin en açık işaretidir.
İpucu
Planı birlikte değerlendirin
Birkaç hafta sonra neyin işe yaradığına bakın. Plan, ailenizin ihtiyaçlarına göre değişebilir; amaç kusursuzluk değil, ekranla daha dengeli bir ilişki kurmaktır.
Ne zaman bir uzmana danışmalı?
Ekran alışkanlıklarını düzenlemek her çocuk için değerlidir, ama gelişimle ilgili bazı işaretler ekrandan bağımsız olarak bir uzman görüşü gerektirir. Aşağıdakiler bir tanı anlamına gelmez; yalnızca bir uzmana danışmak için iyi birer nedendir:
- Konuşması ya da anladıkları yaşıtlarına göre belirgin biçimde geride görünüyorsa
- Adıyla seslenildiğinde çoğu zaman dönmüyor, göz teması kurmakta ya da ilgisini sizinle paylaşmakta zorlanıyorsa
- Daha önce kazandığı sözcükleri ya da becerileri kaybetmiş gibi görünüyorsa
- Ekran kapatıldığında çok yoğun ve uzun süren öfke nöbetleri yaşıyorsa
- Uyku, yemek ya da oyun düzeni ekran nedeniyle ciddi biçimde bozulduysa
Karaman'daki merkezimizde ücretsiz ön görüşmede çocuğunuzun gelişimiyle ilgili sorularınızı dinliyor, gerekiyorsa hangi adımları izleyebileceğinizi birlikte planlıyoruz. Bunun için bize ulaşabilirsiniz.