Disleksi, disgrafi ve diskalkuli arasındaki ilişki nedir?
Üçü de özel öğrenme güçlüğünün (ÖÖG) farklı yüzleridir. Hekimlerin kullandığı tanı sistemi DSM-5 bu güçlüğü üç alanda tanımlar: okuma, yazılı anlatım ve matematik. Tanı raporlarında hangi alanın ya da alanların etkilendiği ayrıca belirtilir.
Disleksi
Okuma alanı: kelimeleri doğru ve akıcı okuma, okuduğunu anlama.
Disgrafi
Yazma alanı: el yazısı, yazım (imla) ve düşünceyi yazıya dökme.
Diskalkuli
Matematik alanı: sayı kavramı, aritmetik bilgiler, işlemler ve matematiksel akıl yürütme.
Ortak noktaları, zekâyla ilgili olmamaları ve bilimsel temelli, yapılandırılmış eğitimle desteklenebilmeleridir. Okuma güçlüğünü disleksi nedir yazımızda ayrıntılı anlattık; burada yazma ve matematiğe odaklanıyoruz.
Disgrafi nedir, hangi belirtiler dikkat çeker?
Disgrafi, yazma becerisinde yaşıtlara göre belirgin ve süregen güçlük anlamına gelir. Terim farklı kaynaklarda farklı genişlikte kullanılır; aileler için en yararlısı, yazmayı oluşturan üç katmanı ayrı ayrı düşünmektir:
- El yazısı (motor yön): Kalemi kontrol etmek, harfleri biçimlendirmek, satır ve boşluk düzenini korumak.
- Yazım (imla): Kelimeleri doğru harflerle ve doğru sırayla yazmak; büyük harf, ek ve noktalama kurallarını uygulamak.
- Yazılı anlatım: Düşünceyi planlayıp cümlelere dökmek, cümleleri anlamlı bir sırayla bağlamak.
Bilgi
Hangisi neyle ilgili?
DSM-5, yazılı anlatımdaki özel öğrenme güçlüğünü yazım doğruluğu, dil bilgisi ve noktalama ile yazının açıklığı ve düzeni üzerinden tanımlar. Yalnızca el yazısının motor yönünde görülen güçlükler ise ince motor ve koordinasyon becerileriyle de ilgili olabileceği için ayrıca değerlendirilir.
Disgrafinin en iyi ipucu çoğu zaman çocuğun sözlü anlatımı ile yazdıkları arasındaki farktır. Bir olayı canlı ayrıntılarla anlatan çocuk, aynı olayı yazması istendiğinde iki kısa cümleyle yetinebilir. Defterde ise öğretildiği hâlde süren şu işaretler dikkat çekebilir:
- Kalemi çok sıkı tutma, yazarken çabuk yorulma, elini sık sık dinlendirme ihtiyacı
- Harf büyüklüklerinde ve aralıklarında düzensizlik, satır çizgisini takip edememe
- Kelime içinde büyük ve küçük harfleri karışık kullanma, cümleye ya da özel isme küçük harfle başlama
- Ekleri ve bağlaçları ayırmada güçlük: “Ben de geldim” yerine “Bende geldim”, “geldi mi” yerine “geldimi” yazma
- Kelimeleri bitiştirme ya da bölme: “arkadaşım” yerine “arka daşım” yazma
- Tahtadan deftere geçirirken çok yavaş kalma, kelime ve satır atlama
- Noktalama işareti kullanmadan, birbirine bağlanmayan uzun cümleler kurma
Diskalkuli nedir, hangi becerileri etkiler?
Diskalkuli, matematik öğrenmede yaşıtlara göre belirgin ve süregen güçlüktür. Temelinde çoğu zaman sayı hissindeki, yani miktarları sezgisel olarak kavrama ve sayıları anlamlandırma becerisindeki zorluk olduğu düşünülür. Diskalkulisi olan bir çocuk için “7” yalnızca bir şekil olabilir; onun 5'ten büyük, 10'dan küçük bir miktar olduğunu hissetmek kolay değildir.
| Beceri | Ne demek? | Zorlanınca nasıl görünür? |
|---|---|---|
| Sayı hissi | Miktarları kavrama, sayıları karşılaştırma | 8 ile 6'dan hangisinin büyük olduğunu bulmakta duraksama; zardaki üç noktayı saymadan tanıyamama |
| Sayma | Sayıları sırayla söyleme, nesneleri tek tek sayma | Sayarken nesne atlama ya da aynı nesneyi iki kez sayma; ikişer, beşer ritmik saymada takılma |
| Aritmetik bilgiler | 4 + 3 = 7 gibi temel bilgileri bellekten hatırlama | Basit toplamaları her seferinde parmakla yeniden sayma; çarpım tablosunu öğrense de çabuk unutma |
| İşlem akıcılığı | Dört işlemi doğru ve yeterli hızda yapma | Eldeli toplamada ve onluk bozmalı çıkarmada adımları karıştırma; basamakları yanlış hizalama |
| Problem çözme | Bir durumu matematiksel olarak düşünme | Hangi işlemi yapacağına karar verememe; “fazla”, “eksik”, “kalan” gibi kelimeleri işleme dönüştürmekte güçlük |
Günlük hayatta nasıl görünür?
- Okul öncesinde az sayıda nesneyi sayarken karıştırma, rakamları tanımakta ve sayı adlarıyla eşleştirmekte zorlanma
- Yaşıtları zihinden hesaplamaya geçmişken uzun süre parmakla sayma
- Akrebi ve yelkovanı olan saati okumakta, “çeyrek geçe”, “buçuk” gibi ifadeleri anlamakta güçlük
- Alışverişte para üstünü hesaplamakta ve fiyatları karşılaştırmakta zorlanma
- Telefon numarası gibi sayı dizilerini akılda tutmakta güçlük; yazarken rakamların yerini karıştırma (“36” yerine “63”)
- Matematik dersinden önce yoğun gerginlik, “Ben matematikten anlamam” gibi cümleler
Dikkat
Matematikte zorlanan her çocukta diskalkuli yoktur
Eksik kalmış konular, dikkat güçlükleri, matematik kaygısı ya da problem metnini okumayı zorlaştıran bir okuma güçlüğü de benzer bir tablo yaratabilir. Güçlüğün kaynağını ayırt etmek, doğru desteğin ilk adımıdır.
Disleksi, disgrafi ve diskalkuli birlikte görülebilir mi?
Evet. Okuma, yazma ve matematik güçlüklerinin aynı çocukta bir arada görülmesi az rastlanan bir durum değildir; dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) da bu güçlüklere sık eşlik eder. Güçlükler bir arada olduğunda birbirini etkiler:
- Okuma güçlüğü, işlemi bildiği hâlde matematik problemini anlamayı zorlaştırabilir.
- Yazma güçlüğü, işlemleri düzenli biçimde alt alta yazmayı ve basamakları hizalamayı zorlaştırabilir.
- Sözel işleyen bellekteki zorluk, hem heceleri birleştirmeyi hem de çarpım tablosunu akılda tutmayı etkileyebilir.
- Dikkat güçlükleri, her üç alanda da gözden kaçan küçük hataları artırabilir.
Bilgi
Bütüncül değerlendirme
İyi bir değerlendirme tek bir derse değil, çocuğun okuma, yazma, matematik, dikkat ve duygusal durumunu birlikte ele alan bütün öğrenme profiline bakar. Eğitim programındaki öncelikler de bu profile göre belirlenir.
Disgrafi ve diskalkulide hangi destek yaklaşımları yardımcı olur?
Disleksideki gibi burada da temel yaklaşım açık, yapılandırılmış ve çok duyulu öğretimdir. Çok duyulu öğretim, bilginin görme, işitme, dokunma ve hareket yoluyla birlikte işlenmesi demektir: harfi kumda parmakla yazarken sesini söylemek ya da toplamayı boncuklarla yapıp sonra kâğıda geçirmek gibi.
Matematikte: somuttan soyuta
Somut
Çocuk işlemi gerçek nesnelerle yapar: 7 boncuğa 5 boncuk ekler ve hepsini sayar.
Temsili
Aynı işlemi resimle ya da şemayla gösterir: noktalar çizer, onluk çerçevedeki kutucukları boyar.
Soyut
Bu iki adım oturduktan sonra işlem rakam ve sembollerle yazılır: 7 + 5 = 12. Zorlandığı yerde bir önceki adıma dönmek her zaman serbesttir.
Yazmada: yükü parçalara bölmek
- Motor planlama: Harflerin hangi noktadan başlayıp hangi yöne ilerlediğini önce büyük hareketlerle (havada, kumda, tahtada) çalışmak
- Kalem tutuşu: Rahat ve yormayan bir tutuş için kalın gövdeli kalemler gibi basit düzenlemeler; ihtiyacın bir uzman tarafından değerlendirilmesi
- Yazmadan önce plan: Ne yazacağını önce konuşarak ya da basit bir şemayla planlamak, yazım hatalarını sonra ayrı bir adımda gözden geçirmek
- Klavye: Uzun metinlerde klavyeyle yazarak el yazısının motor yükünü azaltmak
- Dikte ve sesle yazma: Düşünceyi önce anlatıp bir yetişkine yazdırmak ya da sesle yazma araçlarını kullanmak; böylece anlatım becerisi el yazısının yükünden ayrı çalışılır
Okulda hangi uyarlamalar yapılabilir?
Özel öğrenme güçlüğü olan öğrenci için okulda Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı (BEP) hazırlanabilir ve sınıf içi uyarlamalar, mevzuatın belirlediği kapsamda bu programa yazılır. Küçük düzenlemeler bile çocuğun bildiğini gösterebilmesini kolaylaştırır:
- Tahtadaki uzun metinleri deftere geçirmek yerine çıktı ya da fotokopi verilmesi
- Matematikte basamakları hizalamak için kareli kâğıt kullanılması
- Yazılı ödevlerde miktar yerine niteliğe odaklanılması
- Uygun durumlarda çarpım tablosu ya da formül kartı gibi destek araçlarına izin verilmesi
- Sınavlarda BEP'te belirlenen uyarlamaların uygulanması
Öğretmenlerin sınıfta neler yapabileceğini öğretmenlere öneriler yazımızda ayrıca ele aldık.
Evde oyunla nasıl destek olabilirsiniz?
Evde amaç ikinci bir ders saati açmak değil, sayıları ve harfleri gündelik hayatın ve oyunun içine taşımaktır. Kısa, keyifli ve başarıyla biten etkinlikler, çocuğun bu alanlara karşı duyduğu gerginliği de azaltır.
Nokta kartları
Zar ya da domino desenlerini kısa süre gösterip “Kaç tane?” diye sorun. Saymadan tanımak sayı hissini destekler.
Hangisi büyük?
İkiniz de desteden birer sayı kartı çekin; hangisinin büyük olduğunu önce söyleyen iki kartı da alsın. İki zarla oynanan masa oyunları da toplamayı eğlenceli hâle getirir.
Mutfak ve market
Tarifteki ölçüleri birlikte ölçün, sofraya kaç tabak gerektiğini sorun; evde küçük bir market kurup oyuncak paralarla alışveriş yapın.
Hece ve kelime kartları
Hece kartlarından kelime kurun, önce sesli okuyun, sonra yazın. Kelimeyi hece hece kurmak yazımı da destekler.
Büyük hareketle yazma
Harfleri havada, kumda ya da köpüklü bir yüzeyde parmakla yazın; hareket oturduktan sonra kâğıda geçin.
Önce anlat, sonra yaz
Yazmadan önce çocuğunuz hikâyesini size anlatsın; siz anahtar kelimeleri not edin, o bu notlardan yararlanarak yazsın.
İpucu
Etkinlikleri kısa tutun ve çocuğunuz hâlâ istekliyken bitirin. Her hatayı tek tek göstermek yerine doğru yaptığı adımı fark edip söylemek, bir sonraki denemeye cesaret verir.
Uyum Disleksi'de özel öğrenme güçlüğü desteği
Karaman'daki merkezimizde özel öğrenme güçlüğü olan çocukların okuma, yazma ve matematik becerilerini, gelişim değerlendirmesine dayanan Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı (BEP) ile destekliyoruz. Okuma, yazma ve okuduğunu anlama güçlüğü yaşayan 6–14 yaş çocuklar için sertifikalı uygulayıcılarımız D-DEP uygular; matematikteki ihtiyaçlar da çocuğun bireysel programında yer alır.
- Ücretsiz ön görüşme ve gelişim değerlendirmesi
- Bireysel ve grup eğitimleri
- Çok duyulu, yapılandırılmış öğretim
- Dönemsel değerlendirmeler ve düzenli aile görüşmeleri
Hizmetin ayrıntılarını özel öğrenme güçlüğü sayfamızda, bilimsel temelli eğitim yaklaşımlarını disleksi eğitimi ve çözümler yazımızda bulabilirsiniz. Karaman ve çevresinden ailelerle ilk adımı her zaman ücretsiz bir ön görüşmeyle atıyoruz.
